نسخ؛ معجزه جاری و جاویدان قرآن
علیاکبر همتایی ـ دکترای قرآن و حدیث «ما ننسخ من آیۀ أو ننسها نأت بخیرٍ منها أو مثلها ألم تعلم أن الله علی کل شیءٍ قدیر»
(بقره، ۱۰۶)
هر آیهای را که [محتوی حکم یا احکامی است وقتی بر پایه مصلحت یا اقتضای زمان]از میان برداریم یا به تأخیر اندازیم، بهتر از آن یا مانندش را میآوریم. آیا ندانستهای که خدا بر هر کاری تواناست؟!
«نَسخ» در لغت یعنی زائل شدن، از بین رفتن، یا از بین بردن. اما به زبان ساده در قرآن یعنی: یک حکم شرعی در زمان خاصی صادر شده و معتبر بوده، اما بعداً بهخاطر تغییر شرایط یا تکامل برنامههای دینی، حکم جدیدی آمده که جای حکم قبلی را گرفتهاست. به حکم اول که دیگر اجرا نمیشود «منسوخ» و به حکم جدید که جایش را گرفته «ناسخ» میگویند.
نظریههای مفسرین و فقها درباره نسخ در لفظ یا در حکم یا هر دو و واردشدن در این مقولات که یک آیه یا بیشتر نسخ شده، دورشدن از اصل مطلب نسخ و واردشدن در بحثهای کلامی و تفسیری است.
نسخ از والاترین و مترقیترین واژههایی است که برای بهروزرسانی وضعیت مسلمانان در همه زمینهها اعم از اجتماعی، اقتصادی، سیاسی، اخلاقی و حتی معنوی تا قیام قیامت در قرآن مجید همچنان جاری است. کاربرد این واژه مهم برای این است که اجتماع مسلمانان در هر دوره و زمانی از مترقیترین و عالمترین و آگاهترین انسانهای روی زمین باشند و در آن اجتماع عقلانیت حرف اول را بزند.
نسخ یعنی این که قرآن زنده است. امام صادق (ع) فرمود: قرآن زنده است و هرگز نمیمیرد و جاری است همانگونه که شب و روز و خورشید و ماه در جریان است.
نسخ کلیدواژهای است برای فهم این نکته که قرآن زنده است و مسلمانان را هر روز حیاتی تازه میبخشد؛ چنانکه در سوره ابراهیم (آیه ۲۵) میخوانیم: بهفرمان خدا هر زمان میوه خود را میدهد؛ خدا برای مردم مثلها میآورد، باشد که پند گیرند. این مهم فقط در سایه اجتهاد پویا و درک درست و زمان و مکان امکان دارد.
نسخ، فهم و استفادهی بوقت از آیات الهی است که خداوند در آیه ۱۵۰ بقره در تکمیل جریان تغییر قبله مسلمانان به نمایش گذاردهاست: از هر سویی خارج شوی روی خود را به جانب مسجدالحرام کن و هر جا بودید روی خود را به سوی آن کنید تا کسی دلیلی بر ضد شما نداشته باشد؛ مگر کسانی که ستمکارند.
این تغییر قبله اتمام نعمت و هدایتی برای مسلمین و گشودن راهی است برای برونرفت از تمامی تنگناها در همه زمانها و مکانها در سایه اجتهاد پویا با کلیدواژه نسخ.
اجتهاد زنده و بهروز میتواند جامعه مسلمانان را پویا و مترقی نگه دارد و از لحاظ علمی و عملی و اخلاقی و در همه زمینههای تکنولوژی و نوآوری در صنعت و مردمداری و قسط و عدل و داد و حقوق شهروندی حرف اول را بزند. نسخ یعنی خداوند راه را برای اجتهاد بهروز و پویا تا قیام قیامت بازگذاشته است؛ پس برای احکام خیلی از کارهایی که نباید انجام بشوند و تاریخ مصرف آنها گذشته است و احکام خیلی از کارهایی که در جهت پیشرفت و اصلاح جامعه مسلمانان هستند، باید تدبیر کنیم.
ضرورت بهره گیری از قرآن
چرا ما از قرآن بهره و نصیب لازم و بهروز را نداریم؟ چون قرآن را از متن زندگی کنار گذاشتهایم و حداکثر در کنار سفره عقد یا برای ثواب خود یا مردگانمان تلاوت میکنیم. این نوع تلاوت قرآن، امروزه کاربردی در راستای اصلاح جامعه و در جهت پیشرفت به سوی تمدن شایسته مسلمانان ندارد.
البته به این مهم باید دقت کنیم که قرآن حی و زنده است، لکن ما مردگانی متحرک هستیم که توان به نطق آوردن قرآن و استفاده از آن را نداریم.
راستی چرا حضرت امیر در بستر بیماری که منجر به شهادت ایشان شد فرمودند: الله الله فی القرآن لا یسبقکم بالعمل به غیرکم. خدا را خدا را درباره قرآن، مبادا دیگران در عمل کردن به دستوراتش از شما پیشی گیرند.
این تذکری آشکار برای مسلمانان است که نیاید روزی که از قرآن فقط جلد آن و چگونگی تلاوت و از حفظ کردن آن بین مسلمانان جاری باشد و از نوآوری و دستاوردهای بهروز قرآن که به کمک عقلانیت در سایه کلیدواژه نسخ میتوان بهره برد استفاده نشود.
علی (ع) در خطبه ۱ نهجالبلاغه در مورد ویژگیهای قرآن و تبیین احکام آن میفرماید:
کتاب ربکم فیکم مبینا حلاله و حرامه و فرائضه و فضائله و ناسخه و منسوخه و رخصه و عزائمه و خاصه و عامه و عبره و أمثاله و مرسله و محدوده و محکمه و متشابهه مفسرا [جمله]مجمله و مبینا غوامضه بین مأخوذ میثاق علمه و موسع علی العباد فی جهله و بین مثبت فی الکتاب فرضه و معلوم فی السنه نسخه و واجب فی السنۀ اخذ و مرخص فی الکتاب ترکه و بین واجب [لوقته]بوقته و زائل فی مستقبله.
کتاب پروردگار میان شماست، که بیانکننده حلال و حرام، واجب و مستحب، ناسخ و منسوخ، مباح و ممنوع، خاص و عام، پندها و مثلها، مطلق و مقید، محکم و متشابه است، عبارات مجمل خود را تفسیر و نکات پیچیده خود را روشن میکند، از واجباتی که پیمان شناسایی آن را گرفت و مستحباتی که آگاهی از آنها لازم نیست.
حضرت علی (ع) در این خطبه به احکامی اشاره کرده که در قرآن واجب بوده لکن در سنت پیامبر گرامی نسخ شده؛ همچنین احکام واجبی که وقت محدودی داشتهاند و حتی واجباتی که در آینده زائل میشوند. این روشنگریهای علی (ع) در مورد قرآن، درسی و چراغی برای مجتهدین و فقها است تا با درک شرایط زمان و مکان بتوانند دائماً نوآوری داشتهباشند و جامعه مسلمانان را بهروز هدایت کنند.
آیات خداوند در سوره نحل درباره نسخ در جامعه مسلمانان، این پیام را ارائه میکنند که نسخ، ضرورت است. نسخ روش و شیوه فهم آیات الهی است که برای تکامل اجتماع مسلمانان، حرف اول را میزند. پیام نسخ یعنی اقامه نماز بهسوی مسجد الاقصی بستگی به شرائط زمانی دارد و هم اکنون زمان آن به اتمام رسیدهاست. نسخ این پیام را میدهد که هر حُکمی تاریخ مصرف دارد و مجتهدان و دانشمندان قرآنی باید تشخیص بدهند اکنون جامعه نیازمند چیست؟
همچنانکه آیه ۱۲ سوره مجادله (آیه نجوا) برای مقطع زمانی کوتاه بود و میگفت اگر کسی قصد گفتوگو با پیامبر را دارد، باید اول صدقه بدهد. وقتی زمان آن سپری شد این حکم با آیه بعد برداشته شد. نسخ یعنی خداوند راه برونرفت از احکامی که در آینده کاربردی ندارند، ارائه کردهاست و مجتهد باید از طریق درک موقعیت زمانی و مکانی و نیازهای جامعه، اجتهادش را بهروز کند.
بر همین اساس برخی معتقدند زمان آن رسیده که مجتهدان و قرآنشناسان، احکامی، چون دیه چهار ماه حرام در سال یا تفاوت دیه زن و مرد، ارث دختر و پسر یا قضاوت زنان و ... را مورد بازبینی قرار دهند. همانطوری که الان مصداق آیه نجوا (مجادله، ۱۲) و مصداق آیات مربوط به بردگی و کنیزان (نساء،۲۴) گذشته و زایل شدهاست.
یکی از مصادیق نسخ که برخی مجتهدان به آن عمل کردند، این است که فتوا دادند کافر نجس نیست و احکام نجسبودن آن در این برهه از زمان سپری شده؛ لذا حکم به طهارت آن دادند؛ از جمله آیتالله محمد ابراهیم جناتی، توضیح المسائل. (۱)
مصداق دیگر آن قربانی در منا است که با توجه به شرایط، مجتهدان اجازه قربانی در محل زندگی فرد حاجی را دادهاند (آیتالله ناصر مکارم شیرازی، احکام حج).
آیه ۱۰۶ سوره بقره و خطبه یکم نهج البلاغه، راهنما و روشنگرند برای اصلاح یا نسخ قوانین و احکامی که تاریخ مصرف آنها به اتمام رسیدهاست.
به قول مولوی:
تا قیامت باقیاش داریم ما
تو مترس از نسخ دینای مصطفی
پینوشت:
۱. مسأله ۱۱۵. کافر ذاتاً از نظر جسمی پاک است و اگر از چیزهایی که از نظر شرع اسلام نجس هستند، اجتناب کند، نجاست عارضی نیز ندارد؛ ولی از نظر روحی و معنوی، پلید است.